गेल्या काही दिवसांपासून महाराष्ट्रातील अनेक जिल्ह्यांमध्ये परतीच्या पावसाने अक्षरशः हाहाकार माजवला आहे. मराठवाड्यासह राज्याच्या विविध भागांत मुसळधार पावसामुळे शेतीचे अतोनात नुकसान झाले आहे. शेतकऱ्यांच्या डोळ्यासमोर उभे असलेली पिके पाण्याखाली गेली आणि त्यांचे कंबरडे मोडले आहे. शेतकरी, विरोधी पक्ष आणि सर्वसामान्य नागरिकांकडून ‘ओला दुष्काळ’ जाहीर करण्याची मागणी जोर धरू लागली आहे. अशा परिस्थितीत, ‘ओला दुष्काळ’ म्हणजे नेमके काय? (Wet drought meaning in India) तो कधी जाहीर होतो? त्यासाठीचे निकष काय आहेत? आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, तो जाहीर झाल्यावर शेतकऱ्यांना कोणत्या सुविधा मिळतात? या सर्व प्रश्नांची सविस्तर उत्तरे आपण या लेखात जाणून घेणार आहोत.
‘ओला दुष्काळ’ म्हणजे काय? (What is wet drought)
‘दुष्काळ’ हा शब्द ऐकल्यावर आपल्या डोळ्यासमोर पाऊस न पडल्यामुळे निर्माण झालेली पाण्याची भीषण टंचाई येते. ‘कोरडा दुष्काळ’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या या परिस्थितीच्या अगदी उलट स्थिती म्हणजे ‘ओला दुष्काळ’. जेव्हा एखाद्या प्रदेशात अतिशय कमी कालावधीत किंवा दीर्घकाळ प्रमाणाबाहेर पाऊस पडतो, ज्यामुळे शेती आणि पिकांचे मोठे नुकसान होते, तेव्हा त्या परिस्थितीला ‘ओला दुष्काळ’ असे म्हणतात.
भारतीय हवामान विभागाच्या (IMD) व्याख्येनुसार, एका दिवसात ६५ मिमी पेक्षा जास्त पाऊस पडल्यास त्याला तांत्रिकदृष्ट्या ‘अतिवृष्टी’ म्हटले जाते. जर या अतिवृष्टीमुळे पिकांचे ३३ टक्क्यांपेक्षा जास्त नुकसान झाले, तर तो भाग ‘ओला दुष्काळग्रस्त’ म्हणून घोषित करता येतो. हा नियम शासनाच्याच मार्गदर्शक सूचनांमध्ये स्पष्टपणे नमूद केलेला आहे. त्यामुळे, पाऊस असूनही, त्याचा उपयोग होण्याऐवजी पिकांचे नुकसान झाल्यास ही गंभीर परिस्थिती निर्माण होते. (Wet drought criteria IMD)
ओल्या दुष्काळाची ही संकल्पना पारंपरिक कोरड्या दुष्काळापेक्षा पूर्णपणे वेगळी आहे. कोरड्या दुष्काळात पावसाअभावी पिके करपून जातात, तर ओल्या दुष्काळात अतिवृष्टीमुळे पिके कुजतात, सडतात किंवा वाहून जातात. थोडक्यात, दोन्ही परिस्थितींमध्ये शेतकऱ्यांचे मोठे आर्थिक नुकसान होते. (Wet drought farmers relief)
ओला दुष्काळ जाहीर करण्याचे निकष (Wet drought declaration process)
ओला दुष्काळ जाहीर करणे ही एक गुंतागुंतीची प्रक्रिया आहे. केंद्र सरकारच्या ‘दुष्काळ व्यवस्थापन मार्गदर्शक तत्त्वांवर’ (Drought Management Manual) आणि राज्याच्या स्थानिक परिस्थितीवर आधारित काही विशिष्ट निकष या घोषणेसाठी वापरले जातात.
- पर्जन्यमान (Rainfall Data):
ओला दुष्काळ जाहीर करताना केवळ एकूण पर्जन्यमान पाहिले जात नाही, तर पावसाचे वितरण आणि तीव्रता पाहिली जाते. उदा., जर कमी कालावधीत खूप जास्त पाऊस पडला आणि नंतर दीर्घकाळ पाऊस गायब झाला, तर पिकांना गरजेच्या वेळी पाणी मिळत नाही. त्याचप्रमाणे, एकाच वेळी अतिवृष्टी झाल्यास पिके पाण्याखाली जाऊन सडतात, ज्यामुळे पिकांचे १०० टक्के नुकसान होऊ शकते.
- पिकांचे नुकसान (Crop Damage)
अतिवृष्टी, पूर किंवा शेतात पाणी साचून राहिल्यामुळे पिकांचे होणारे नुकसान हा ओला दुष्काळ जाहीर करण्याचा सर्वात महत्त्वाचा निकष आहे. शासनाच्या नियमांनुसार, जेव्हा ३३ टक्क्यांहून अधिक पिकांचे नुकसान होते, तेव्हा राज्य सरकार परिस्थितीचे मूल्यांकन करू शकते. कृषी विभाग आणि स्थानिक प्रशासनाकडून पिकांच्या नुकसानीचे सर्वेक्षण केले जाते आणि त्या आधारावर अहवाल तयार केला जातो. (Wet drought vs dry drought)
- जमिनीतील ओलावा (Soil Moisture)
जमिनीतील ओलाव्याचे प्रमाण निश्चित मर्यादेपेक्षा जास्त झाल्यास, ते पिकांच्या मुळांसाठी हानिकारक ठरते. मातीतील पाण्याचा निचरा न झाल्याने हवा खेळती राहत नाही, ज्यामुळे पिके सडून जातात. याचे मूल्यांकन माती परीक्षणाद्वारे आणि आधुनिक सेन्सर्सद्वारे केले जाते.
- हवामान आणि स्थानिक परिस्थिती
हवामान खात्याकडून पावसाचा कालावधी, तीव्रता, आणि वितरण याबाबत सविस्तर अहवाल घेतला जातो. यासोबतच, विशिष्ट भागातील शेती पद्धती, मातीचा प्रकार आणि पिकांचे प्रकार यांचाही विचार केला जातो. उदा. कमी उंचीवर असलेल्या भात शेतीत पाणी साचल्याने नुकसान होण्याची शक्यता जास्त असते.
- सरकारी मूल्यांकन
राज्य सरकार आणि केंद्र सरकारच्या दुष्काळ व्यवस्थापन मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार, जिल्हाधिकारी, कृषी विभाग आणि हवामान खात्याच्या संयुक्त अहवालांच्या आधारे ओला दुष्काळ जाहीर केला जातो. यात पिकांच्या नुकसानीचे प्रमाण, पाण्याची पातळी आणि शेतकऱ्यांवर होणारे सामाजिक-आर्थिक परिणाम यांचे सखोल विश्लेषण केले जाते.
ओला दुष्काळ जाहीर झाल्यानंतर मिळणाऱ्या सुविधा (Farmers compensation wet drought)
एकदा का एखाद्या भागात ओला दुष्काळ जाहीर झाला, की शेतकऱ्यांसाठी केंद्र आणि राज्य सरकारकडून विविध प्रकारच्या मदत आणि सवलती जाहीर केल्या जातात.
- आर्थिक मदत
ओला दुष्काळ जाहीर झाल्यावर राज्य सरकार एनडीआरएफ (National Disaster Response Fund) च्या नियमांनुसार किंवा त्याहून अधिक आर्थिक मदत जाहीर करते. ही मदत हेक्टरी निश्चित केली जाते, जेणेकरून बाधित शेतकऱ्यांना काही प्रमाणात आर्थिक दिलासा मिळू शकेल. ही मदत थेट शेतकऱ्यांच्या बँक खात्यात जमा केली जाते.
- कर्ज आणि बँकिंग सवलती
शेतकऱ्यांची आर्थिक परिस्थिती, झालेले नुकसान आणि राज्याच्या एकूण स्थितीनुसार सरकार विविध सवलती देऊ शकते. यामध्ये पीक कर्जाची माफी, कर्जाची परतफेड पुढे ढकलणे (कर्ज पुनर्गठन), किंवा व्याजात सवलत देणे अशा उपाययोजनांचा समावेश असतो. यामुळे शेतकऱ्यांना नवीन हंगामासाठी पुन्हा कर्ज घेता येते.
- खत आणि बी-बियाणे अनुदान
पावसाळी पिकांचे नुकसान झाल्यामुळे शेतकऱ्यांपुढे रब्बी हंगामाची पेरणी करण्याचे मोठे आव्हान उभे राहते. अशा परिस्थितीत, सरकार रब्बी हंगामासाठी खत आणि बी-बियाणे खरेदी करण्यासाठी अनुदानाची किंवा सवलतीची घोषणा करू शकते. यामुळे शेतकरी पुन्हा शेती करू शकतील.
- अत्यावश्यक मदत आणि पुनर्वसन
ओला दुष्काळामुळे केवळ पिकांचेच नव्हे, तर ग्रामीण भागातील पायाभूत सुविधांचेही मोठे नुकसान होते. अशा वेळी, सरकार बाधित भागांमध्ये तात्काळ मदत सामग्री, जसे की अन्नधान्य आणि पिण्याच्या पाण्याची व्यवस्था करते. तसेच, नैसर्गिक आपत्तीत जीवितहानी झाल्यास, सरकारकडून विशिष्ट आर्थिक भरपाई जाहीर केली जाते.
FAQ
ओला दुष्काळ आणि कोरडा दुष्काळ यातला मुख्य फरक काय?
कोरडा दुष्काळ हा पावसाच्या कमतरतेमुळे होतो, तर ओला दुष्काळ हा अतिवृष्टीमुळे होतो.
ओला दुष्काळ जाहीर करण्याची प्रक्रिया कोण करते?
राज्य सरकार, जिल्हाधिकारी, कृषी विभाग आणि हवामान खात्याच्या संयुक्त अहवालांच्या आधारे ही प्रक्रिया केली जाते.
पिकांचे किती टक्के नुकसान झाल्यावर ओला दुष्काळ जाहीर होतो?
शासनाच्या नियमांनुसार, जेव्हा ३३ टक्क्यांहून अधिक पिकांचे नुकसान होते, तेव्हा ओला दुष्काळ घोषित केला जातो.
शेतकऱ्यांना ओला दुष्काळाची मदत कशी मिळते?
शेतकऱ्यांना मिळणारी आर्थिक मदत थेट त्यांच्या बँक खात्यात जमा केली जाते.
ओला दुष्काळात कोणत्या पिकांना जास्त नुकसान होते?
सोयाबीन, कापूस, भात यांसारख्या पिकांना जास्त नुकसान होते, कारण ती काढणीच्या वेळी जास्त संवेदनशील असतात.
टीप: ही माहिती केवळ सामान्य माहितीसाठी आहे. ओला दुष्काळ जाहीर करण्याचे नियम आणि मिळणाऱ्या सुविधा प्रत्येक राज्याच्या धोरणानुसार बदलू शकतात. अधिकृत माहितीसाठी स्थानिक प्रशासन आणि सरकारी सूचनांवर अवलंबून राहावे
Get the latest Marathi news, Maharashtra news, and updates from politics, election, sports, entertainment, health, agriculture, business, and religion – only on headlinesmarathi.com.
