हिंदी चित्रपटसृष्टीतील एक दिग्गज व्यक्तिमत्त्व, ज्येष्ठ अभिनेते आणि दिग्दर्शक मनोज कुमार (Manoj Kumar) यांनी आज या जगाचा निरोप घेतला. वयाच्या ८७व्या वर्षी त्यांनी मुंबईतील कोकिलाबेन धीरूभाई अंबानी रुग्णालयात अखेरचा श्वास घेतला.
देशभक्तीने ओतप्रोत असलेल्या चित्रपटांमुळे ‘भारत कुमार’ (Bharat Kumar) म्हणून ओळखले जाणारे मनोज कुमार यांच्या निधनाने भारतीय चित्रपटसृष्टीत शोककळा पसरली आहे. त्यांच्या जाण्याने एका युगाचा अंत झाला असून, त्यांनी देशप्रेमाची ज्योत पेटवणाऱ्या चित्रपटांचा वारसा मात्र कायम राहील. (Manoj Kumar death)
२४ जुलै १९३७ रोजी ब्रिटिश भारतातील आता पाकिस्तानात असलेल्या ॲबटाबाद येथे हरिकृष्ण गिरि गोस्वामी या नावाने मनोज कुमार यांचा जन्म झाला. भारताच्या फाळणीनंतर त्यांचे कुटुंब दिल्लीत स्थायिक झाले. लहानपणापासूनच चित्रपटांबद्दल आकर्षण असलेल्या मनोज यांनी आपल्या करिअरची सुरुवात १९५७ मध्ये ‘फॅशन’ या चित्रपटातून केली. (patriotic films)
हे वाचलं का? – दोस्त दोस्त ना रहा! मित्रानेच काढला मित्राचा काटा, धारदार शस्त्राने भोसकून खून
मात्र, त्यांना खरी ओळख मिळाली ती १९६५ मध्ये प्रदर्शित झालेल्या ‘शहीद’ या चित्रपटातून. स्वातंत्र्यसैनिक भगतसिंग यांच्या जीवनावर आधारित या चित्रपटाला प्रेक्षक आणि समीक्षकांनी भरभरून दाद दिली. या चित्रपटाला तत्कालीन पंतप्रधान लाल बहादुर शास्त्री यांनीही पसंती दर्शवली होती. ‘शहीद’ चित्रपटाच्या यशानंतर लाल बहादुर शास्त्री यांनी मनोज कुमार यांना त्यांचा लोकप्रिय नारा ‘जय जवान जय किसान’ यावर आधारित चित्रपट बनवण्याची विनंती केली. (Indian cinema)
या आवाहनाला प्रतिसाद देत मनोज कुमार यांनी ‘उपकार’ (१९६७) हा चित्रपट बनवला. या चित्रपटाने बॉक्स ऑफिसवर धूम उडवली आणि मनोज कुमार यांना देशभक्तीपर चित्रपटांचा बादशहा म्हणून ओळख मिळवून दिली. ‘उपकार’मधील ‘मेरे देश की धरती’ हे गीत आजही स्वातंत्र्यदिन आणि प्रजासत्ताक दिनाच्या कार्यक्रमांमध्ये गायले जाते. या गीताने देशभक्तीची भावना प्रत्येक भारतीयाच्या मनात जागृत केली. (Dadasaheb Phalke award)
मनोज कुमार यांनी आपल्या अनेक चित्रपटांमध्ये ‘भारत’ हे नाव स्वतःच्या पात्रांसाठी वापरले. ‘उपकार’, ‘पूरब और पश्चिम’, ‘रोटी कपडा और मकान’ यांसारख्या चित्रपटांमधून त्यांनी देशप्रेम आणि सामाजिक संदेश देण्याचा प्रयत्न केला. त्यांच्या या सातत्यामुळे आणि देशभक्तीच्या भावनेमुळे प्रेक्षकांनी त्यांना ‘भारत कुमार’ ही उपाधी दिली. त्यांचे चित्रपट केवळ मनोरंजनाचे माध्यम नव्हते, तर त्यातून समाजाला दिशा देण्याचा आणि देशप्रेम जागृत करण्याचा प्रयत्न होता. त्यांच्या चित्रपटांमधील संवाद आणि गीतांनी तरुण पिढीवर खोलवर परिणाम केला. (Manoj Kumar passes away)
मनोज कुमार केवळ अभिनेतेच नव्हे, तर दिग्दर्शक, निर्माते, पटकथालेखक आणि गीतकारही होते. त्यांनी ‘पूरब और पश्चिम’ (१९७०), ‘रोटी कपडा और मकान’ (१९७४), ‘क्रांति’ (१९८१) यांसारख्या चित्रपटांचे दिग्दर्शन केले आणि त्यात अभिनयही केला. या चित्रपटांनी बॉक्स ऑफिसवर यश मिळवले आणि सामाजिक मुद्द्यांवर प्रकाश टाकला.
हे वाचलं का? – शिर्डी हादरली! पोटच्या पोरानेच बापाला संपवले, आकस्मिक मृत्यू भासवला पण…
‘पूरब और पश्चिम’ मध्ये त्यांनी भारतीय संस्कृती आणि पाश्चिमात्य संस्कृती यांच्यातील फरक प्रभावीपणे मांडला, तर ‘रोटी कपडा और मकान’ मध्ये सामान्य माणसाच्या जीवनातील संघर्ष दाखवला. ‘क्रांति’ हा चित्रपट स्वातंत्र्यलढ्यावर आधारित होता आणि त्यातील गीतांनी प्रेक्षकांच्या मनावर ठसा उमटवला. (Manoj Kumar patriotic movies)
त्यांनी ‘हरियाली और रास्ता’, ‘वो कौन थी’, ‘हिमालय की गोद में’, ‘दो बदन’, ‘पत्थर के सनम’ यांसारख्या रोमँटिक चित्रपटांमध्येही काम केले. या चित्रपटांमधून त्यांनी आपली अष्टपैलुत्व दाखवली. १९९५ मध्ये ‘मैदान-ए-जंग’ हा त्यांचा शेवटचा चित्रपट प्रदर्शित झाला, त्यानंतर ते चित्रपटसृष्टीपासून लांब राहिले. तरीही त्यांचा प्रभाव आणि योगदान कायम चर्चेत राहिले.
मनोज कुमार यांच्या चित्रपटसृष्टीतील योगदानाला अनेक पुरस्कारांनी गौरवण्यात आले. १९९२ मध्ये त्यांना पद्मश्री पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले, तर २०१५ मध्ये भारतीय चित्रपटसृष्टीतील सर्वोच्च सन्मान असलेला दादासाहेब फाळके पुरस्कार त्यांना प्रदान करण्यात आला. याशिवाय त्यांना सात फिल्मफेअर पुरस्कारही मिळाले. त्यांच्या चित्रपटांनी केवळ व्यावसायिक यशच मिळवले नाही, तर सामाजिक जाणिवाही जागृत केली. (Indian film industry loss)
मनोज कुमार यांच्या निधनाची बातमी समजताच चित्रपटसृष्टीत आणि चाहत्यांमध्ये शोककळा पसरली. अनेक दिग्गजांनी त्यांना श्रद्धांजली वाहिली. फिल्म निर्माते अशोक पंडित म्हणाले, “दादासाहेब फाळके पुरस्कार विजेते, आमचे प्रेरणास्थान आणि भारतीय चित्रपटसृष्टीचे ‘शेर’ मनोज कुमार आता आपल्यात नाहीत. ही चित्रपटसृष्टीसाठी मोठी हानी आहे.” सोशल मीडियावरही चाहते आणि कलाकार त्यांना श्रद्धांजली वाहत आहेत. “भारत की बात सुनाने वाली आवाज आज खामोश हो गई,” असे एका चाहत्याने लिहिले, तर दुसऱ्या चाहत्याने “त्यांचे चित्रपट पाहून देशप्रेम जागृत झाले,” अशी भावना व्यक्त केली.
मनोज कुमार यांनी आपल्या चित्रपटांमधून देशप्रेम, सामाजिक जाणीव आणि भारतीय संस्कृतीचा ठसा उमटवला. त्यांचे चित्रपट आजही प्रेरणादायी आहेत आणि नव्या पिढीला देशभक्तीची शिकवण देतात. त्यांच्या निधनाने चित्रपटसृष्टीतील एका तेजस्वी ताऱ्याचा अस्त झाला आहे. त्यांचे चित्रपट आणि त्यातील संदेश मात्र कायमच प्रेक्षकांच्या मनात जिवंत राहतील. त्यांच्या पश्चात त्यांची पत्नी शशी गोस्वामी, मुलगा विशाल आणि मुलगी कोमल यांच्यासह मोठा चाहतावर्ग आहे.
मनोज कुमार यांचे चित्रपट म्हणजे देशप्रेमाचा एक अनमोल ठेवा आहे. त्यांनी आपल्या कलेतून समाजाला दिशा देण्याचा प्रयत्न केला आणि भारतीय चित्रपटसृष्टीला एक नवी ओळख दिली. त्यांचा ‘मेरे देश की धरती’ हा संदेश आजही प्रत्येक भारतीयाच्या मनात गुंजतो आहे. त्यांच्या जाण्याने एक युग संपले असले तरी त्यांचा वारसा आणि देशभक्तीची ज्योत कायम जिवंत राहील.
प्रत्येक घडामोडीची ताजे अपडेट्स मिळवण्यासाठी आमच्या व्हॉट्सॲप ग्रुपला ॲड व्हा
